Dolar kuru artışı kaynaklı borç stoku nasıl büyüyor? (2017-2026)

2017 sonu dolar kuru 3.78 Tl’dir.

     2026 Temmuz sonu dolar kuru 47.4 Tl’yi göstermektedir.

     2017 sonu- 2026 Temmuz arasında dolar kuru yüzde 1.154 (12.5) kat artmıştır. Bu kümülatif revalüasyon güncel döviz cinsi borcun Tl değerinin yaklaşık yüzde 92’sini (7.1 trilyon Tl) oluşturur.

     Döviz cinsi borcun TL karşılığını bulabilmek için Revalüasyon modeli denilen bir yol izlenir.

     Revalüasyon (yeniden değerlendirme) nedir?

     Döviz cinsi borcun TL karşılığı kur her dakika değiştiğinde otomatik olarak değişir. Borcun anapara tutarı (mesela 100 dolar) aynı kalır, ama Tl’ye çevrilince farklı bir rakam ortaya çıkar. İşte bu süreçteki hesaplama işlemine Revalüasyon denir.

     Örnekle devam edelim:

     Hazinenin 1000 dolar dış borcu var ve kur 50 Tl olsun. (Bir dolar)

. Kur değişmeden önce: 1000 USD x 50 = 50.000 Tl./USD (Borç stokundaki TL karşılığı)

. Kur yüzde 10 değer kaybederse bir dolar 55 Tl/Usd olur.

. Değer kaybından sonra: 1000 USD X 55 = 55.000 Tl.

     Borcun dolar tutarı değişmedi. (Hâlâ 1000 USD) ama Tl karşılığı 5.000 Tl arttı. İşte bu 5.000 Tl’lik artış stok Revalüasyonu (anlık yeniden değerleme) etkisidir.

     Bu Revalüasyon modeli ne anlama geliyor?

     Merkezi yönetimin 7.728.8 milyar TL’lik döviz cinsi borcu var. Bu tutar bugünkü kur ile hesaplanmış Tl karşılığıdır.

     Kur yüzde 10 değer kaybettiğinde;

Şok öncesi / dolar, Euro tutarı aynı/ Tl karşılığı 7.728.8 milyar.

Yüzde 10 şok sonrası/ dolar, Euro tutarı aynı/ Tl karşılığı 8.501.7 milyar.

Fark (Revalüasyon)     ---------     /   ----------/ Tl karşılığı 772.9 milyar.

     Neden ‘’anlık’’ ve ‘’nakit değil’’?

     Kritik nokta şu: bu 772.9 milyar Tl’lik artış borç stokunu bir anda yükseltir. Ama bütçe defterinde nakit gider olarak kaydedilmez. Yani:

. Borç stoku (bilanço): Anında artar; çünkü döviz borcunun Tl karşılığı büyümüştür. Bu durum borcun sürdürülebilirliğini etkiler.

. Bütçe açığı (Nakit akımı): Değişmez. Çünkü Hazine o anda bir ödeme yapmamıştır. Bu tutar ‘’çizginin altında’’ finansman kalemi olarak kayıtlara geçer.

     Fark, faiz etkisindedir: Döviz kuponları (faiz ödemeleri) dövize sabit olduğundan kur yükselince bu ödemelerin Tl karşılığı da artar. Bu etki gerçek nakit çıkıştır ve doğrudan bütçe açığına yansır. (Yüzde 10 şok; + 46.4 milyar Tl/yıl)

     Özetlersek; ‘’stok Revalüasyonu’’ ve ‘’anlık Revalüasyon’’ aynı şeyi ifade eder; kur değiştiğinde, döviz cinsi borcun Tl karşılığının bir anda yeniden hesaplanması. İki ayrı kanalda değerlendirilir:

  1. Stok kanalı: Borç stoku anında büyür. (Büyük etki) ama nakit açığa yansımaz.
  2. Nakit faiz kanalı: Yıllık faiz ödemelerinin Tl karşılığı artar. (Küçük ama doğrudan açığa gider.)

     Modelin temel bulgusu, bu iki kanalın büyüklük farkıdır: Yüzde 10’luk kur şokunda stoka etki (772.9 milyar Tl) nakit açığı etkinin (46.4 milyar Tl) 16 katı. Bu asimetri dayanıklı ama borç stoku itibariyle kırılgan olduğunu gösterir.

     2017 sonu ve 2026 Temmuz sonu itibariyle dolar kuru artışını şok etkisi açısından nasıl değerlendirmeliyiz? Kurda yüzde kaç artış olmuş?

Kur değişimi 2017 sonu/ 3.78 USD/TRY

Kur değişimi 2026 Temmuz sonu/ 47.4

Artış: 47.4/ 3.78= 12.5 kat à + yüzde 1.154 (Tl’nin dolar karşısında değeri 8.5 yılda 12,5 kat erimiştir.

     Stok etkisi açısından nasıl bir değerlendirme yapılabilir?

Modeldeki stok Revalüasyonu formülü: Stok= Döviz cinsi borç x s (kur)

     Bu formül mevcut kur seviyesi etrafındaki marjinal şoklar için tasarlanmıştır. Ancak 8,5 yıllık  + 1.154’lük kümülatif değer kaybını analiz etmek için formülü doğrudan uygulamak yerine (karşıt (counterfacturel) Revalüasyon yöntemini kullanmak gerekir.

2o17 ve 2026 yılları döviz kuru üzerinden döviz borcunun değerlendirilmesi:

     Güncel döviz cinsi borç stoku 7.728.8 milyar Tl. (Haziran 2026) Bu tutar 47.4 Tl/Usd kurundan hesaplandığına göre dolar cinsi anaparası:

                                   7.728.8

     Dolar anapara= --------------- = 163.1 milyar dolar

                                     47.4

Aynı dolar anaparası 2017 yılı sonu kuru ile (3.78 Tl/Usd) değerlenseydi: 163.1x 3.78= 616.5 milyar Tl.

2017 kuru ile (3.78) / 616,5 Milyar Tl/ pay: yüzde 8.

Kümülatif Revalüasyon etkisi/ 7.112.3 milyar Tl/ pay: yüzde 92

Mevcut döviz cinsi stok (47.4) / 7.728.8 Milyar Tl / pay: yüzde 100.

     Yani güncel döviz cinsi borcun Tl değerinin yaklaşık yüzde 92’si ( 7.112 milyar Tl) 2017’den itibaren bu yana kümülatif kur Revalüasyonundan kaynaklanmaktadır. Dolar anapara borcun  sadece yüzde 8’i 2017’deki kur seviyesine tekabül ediyor.

     Toplam borç stokunu bu durumda nasıl karşılaştırabiliriz?

2017 sonu toplam borç stoku/ 876,5 Tl/ Değişim: 17,1 kat (yüzde 1.610)

Haziran 2026 toplam borç stoku/ 14.992.5 Tl /Değişim: 24.9 kat.

2017 sonu usd/try 3.78 Tl.

2016 Haziran usd/try 47.4 / Değişim: 12,5 kat (yüzde 1.154)

Not: 2017 sonu borç stoku rakamı Hazine’nin Kamu Borç Yönetimi Raporu ve PEP belgesinde yer alan 876,5 milyar Tl rakamıdır. (sbb.gov)

     Bulguları ve bu verileri nasıl değerlendirmeliyiz?

. Borç stoku kurdan daha hızlı büyümüştür. Toplam stok 17.1 kat artarken, kur 12.5 kat artmıştır. Bu sadece Revalüasyon değil, aynı zamanda net yeni borçlanma (dolar anaparasının da büyümesi) olduğunu gösterir. 2017’de dış borç 60-90 milyar dolar seviyesinde iken bugün döviz cinsi borç 163 milyar dolardır.

. Revalüasyon, döviz cinsi stokun baskın bileşenidir. Güncel döviz cinsi borcun Tl değerinin yüzde 92’si kümülatif kur artışından kaynaklanır. Bu modeldeki ‘’şok etkisi’’ kavramının gerçek hayattaki karşılığıdır; kur her yükseldiğinde, daha önce alınmış borcun TL yükü otomatik olarak büyür.

. Geçmiş bir maliyet, nakit akımına yansımaz. 2017’de alınan bir eurobond kuponu ödemesi (örneğin yılda yüzde 6 faiz) dolar bazında değişmedi. Sadece Tl karşılığı arttı. 2017’de 3.78 Tl x yüzde 6= 0.227 Tl/ usd faiz yükü varken, bugün 47.4 Tlx yüzde 6=2.844 Tl/usd. Bu modelin ‘’yıllık faiz etkisi’’ kanalının kümülatif karşılığıdır.

. Borç/GSYH oranı bütçenin görünür dayanıklılığını korur. Stok 17.1 kat. GSYH 24.9 kat arttığı için stok/GSYH oranı 2017’de yüzde 28’den, 2026’da yüzde 19’a düşmüştür. Yani nominal GSYH’nın enflasyonla şişmesi, revalüasyon etkisini GSYH oranında sönümlendirmiştir. Bu modelde ‘’GSYH sabit’’ varsayımının gerçeklikte geçerli olmadığını gösterir. Devalüasyon enflasyon kanalı ile nominal GSYH’de yükselterek kısmi dengelenme yaratır.

     Özet:

     2017 sonu-Temmuz 2026 arasındaki dolar kuru yüzde 1.154 (12,5) kat artmıştır. Bu kümülatif Revalüasyon güncel döviz cinsi borcun Tl değerinin yaklaşık yüzde 92’sini (7.1 trilyon Tl) oluşturur. Ancak borç stoku/GSYH’ya oranı düşmüştür. Çünkü, enflasyon nominal GSYH’yı da şişirmiştir. Bu modelimiz ‘’stok etkisi anında büyüktür ama nakit açığa doğrudan yansımaz; GSYH enflasyonu kısmen dengeleyebilir’’ bulgusunu 8,5 yıllık gerçek verilerle doğrulamaktadır