Gana enflasyonu düşürmede nasıl başarılı oldu?
2025 yılını sonuna gelindiğinde enflasyon yüzde 9.4’e, 2026 yılının Mart’ında ise yüzde 3.2’ye kadar gerilemiş görünüyor. İMF kaynaklı değerlendirmelerde Gana’da sıkı para politikası, mali disiplin ve program desteği ile dezenflasyonu belirgin bir biçimde hızlandırdığı belirtilmekte.
Gana’nın dezenflasyon programı ile Türkiye’nin dezenflasyon programı arasında ayrışan yönler var mı?
Gana ve Türkiye’nin dezenflasyon ile mücadelede farklı yaklaşımları ve etki alanları mevcut; Gana’nın enflasyonu düşürmesi; sıkı para politikası, IMF programı ve daha hızlı nominal düzeltme ile gerçekleşti.
Gana’nın enflasyonu düşürme konusunda daha hızlı nominal düzeltmeden ne anlamalıyız?
‘’ Daha hızlı nominal düzeltme’’ ile kastedilen Gana’nın fiyatlar genel seviyesini ve nominal değişkenleri (kur, faiz, ücret, kamu fiyatları v.b) şok biçimde yeni bir dengeye taşıyıp, sonrasında dezenflasyonu hızla mümkün kılmasıdır. Bu hem kurda, hem de faiz ve mali göstergelerde kısa sürede güçlü bir ayarlamaya gidilmesi anlamına gelir.
Gana için nominal düzeltme ne demek?
Kur ve fiyat seviyesinde sert resetleme! Ne anlamalıyız? ‘’ döviz kurlarının ve fiyat seviyesindeki mal ve hizmet fiyatlarının yapay/suni dengelerden arındırılarak geçmişteki hatalı politikaların veya müdahalelerin yarattığı çarpıklığı düzeltmek amacı ile aniden ve radikal bir biçimde gerçeğe döndürülmesi (veya denge noktasına uyumu) ifade eder. Döviz kurlarında dengelenme ve fiyatlarda rasyonalizmi kapsar/ piyasa kurallarına yeniden dönme, sert bir şekilde yeniden tesisi.
Gana’da enflasyon 2024 yılında çok yüksek seviyelere çıkarken kurda ve fiyatlarda sert bir şekilde düzeltme yaşandı; bu şoktan sonra 2025 sonunda enflasyon yüzde 5.4’e, 2026’nın başlarında yüzde 3.4’e bandına kadar indi. Yani bir defalık yüksek enflasyon ve kur ayarlaması sonrası, yani nominal dengeye hızlıca geçiş sağlandı.
‘’ Hızlı nominal düzeltme’’ özetle ve kısaca politik uygulama tarzını şu şekilde anlamlandırabiliriz: ‘’ Kur ve fiyatlar bir kez sert bir şekilde yukarı ayarlansın, ekonomi o acıyı hızla yaşasın, sonra güçlü para - maliye politikasıyla nominal çıpa etrafında hızla istikrar sağlansın.
Faiz ve program desteği ile çıpalama:
IMF destekli program çerçevesinde faizler ve maliye politikası aynı yönde çalıştı; bu da beklentileri hızlı bir şekilde aşağıya çekti. Böylece iç talep de, kur baskısı da sınırlandı; fiyat artışları/ birkaç çeyrek zaman içerisinde tek haneye indirildi.
Kavramsal çerçeve için, Gana’nın daha hızlı nominal düzeltme yapmasını nasıl okumalıyız?
. Fiyat düzeyi ve kurda tek seferlik yüksek sıçrama+
. Arkasından yüksek reel faiz, mali disiplin ve güvenilir program+
. Sonuçta; hızlı ve keskin dezenflasyon.
Türkiye’de bu süreci nasıl okumalıyız?
. Fiyat düzeyi ve kurda birkaç yıl süren kademeli ama sürekli sıçrama+
. Geç gelen ve politik sınırlara takılan sıkılaşma+
. sonuçta; yavaş ve yapışkan dezenflasyon.
Dolayısı ile fark, yalnızca ‘’faiz seviyesinde değil; kur rejimi, program kredibilitesi, maliye eşliği ve şokun profilinde yatıyor. Türkiye Gana gibi hızlı nominal düzeltme yapsa idi; muhtemelen daha sert ve kısa dönem resesyon (ekonomide durgunluk) ve bilanço düzeltmesi karşılığında daha hızlı dezenflasyon görebilirdik; tercih edilen yol ise, daha az ani şok ama uzun süren yüksek enflasyon oldu.
Türkiye Gana tipi bir nominal düzeltme yapsa idi ne olurdu?
. Kur ve kamu fiyatlarında daha kısa sürede daha büyük düzeltme.
. Bu düzeltme ile uyumlu net pozitif reel faiz rejimi.
. Güçlü mali sıkılaşma ve gelirler politikasında programlı çerçeve.
. Sonrasında hızlı dezenflasyon ve beklentilerin sert aşağıya çekilmesi.
Ancak, Türkiye’de maliye ve parasal yönetim, Gana tipi uygulama açısından nerede risk gördü? Finansal dolarizasyon seviyesi, borç kompozisyonu, kamu-özel sektör dış borç kompozisyonu ve bankacılık sistemi üzerinde olası baskı, çok hızlı nominal düzeltmeyi finansal istikrar açısından riskli mi kılıyordu?
Enflasyonun yüzde 30’larda takılı kalmasında ‘’kök neden’’?
Siyasi ekonomi açısından büyüme-istihdam maliyetine karşı tölerans düşük olduğu için, hızlı ayarlama yerine ‘’zamana yayılmış kademeli ve karma bir yol’’ seçildi.
Sonuç olarak; Türkiye’nin yolu Gana’ya göre daha düşük anlık şok ve daha uzun süren yüksek enflasyon biçiminde gerçekleşti; bu da bugün gördüğümüz ve yaşadığımız ‘’ enflasyonun yüzde 30’larda takılı kalma sonucunu yarattı. 2026 Haziran enflasyonu yüzde 32.11’de .