Yazar Ali ÇOLAK

Türkiye’de son yıllarda net hata noksan, istikrarlı bir şekilde negatife dönmesinin nedeni; kayıtlara girmeyen kaçak altın girişini ve kayıt dışı döviz çıkışlarının arttığını işaret etmektedir.

     2025 yılı için eldeki tek kaynak net hata noksan kaleminde 16.6 milyar dolar çıkış oldu ve bu sermaye çıkışının analistlerce açıklandığı gibi kritik bulunmakta! Neden kritik bulunmakta? Altın ithalatına getirilen sınırlamalar ile birlikte NHN negatif eğilim aldı! Bu da dış ticaret açığının  (cari açık) resmi rakamlarda olduğundan daha düşük görünmesine neden olabilecektir!

     NHN (Net Hata Noksan kalemi) ekonomide ne anlama gelmektedir?

     Bu kalem ‘’ölçüm hatası’’ değil; daha çok ekonomistlere ve analistlere göre kayıt dışı ve gizlenmiş sermaye çıkışı olarak yorumlanmaktadır; çünkü ölçüm hatalarını sistematik ve büyük seyrini sadece teknik faktörlerle açıklamak zor! NHN negatif ve büyükse; ‘’ sermaye sisteme görünmüyor, gizli çıkıyor’’ demektir.

     NHN’nın teknik olarak işleyiş şeması şu şekildedir:

. NHN negatif ise; Kayıt dışı döviz çıkışı (para kaçırma, kaçak ithalat, dış ödeme)à sermaye çıkışının artışı.

. NHN’nın pozitif ise; Kayıt dışı döviz girişi (yastık altı para, turizm, gizli sermaye) -> sermaye girişinin artışı.

     Türkiye’de 2023-2025 döneminde NHN negatif eğilim; gözlemlenen sermaye çıkışının önemli kısmı kayıt dışı akışlar üzerinden yürümekte olduğu anlaşılmakta.

     Resmi döviz rezervleri ve NHN arasında ilişki nedir?

     Resmi döviz rezervleri ile NHN arasındaki ilişki ödemeler dengesi denklemini denkleştirme mantığına dayanır; cari işlemler ve finansman hesapları+ rezerv hareketleri toplamı pratikte sıfır olmaz; bu fark negatif/ pozitif işaretli bir ‘’kalıntı’’ olarak NHN’da görülür.

     Ödemeler dengesi denklemi: Cari işlemler+ sermaye ve finans rahatlığı + rezerv hareketleri + NHN= 0

     Bu denklemde rezervler çıkarıldığında (TCMB rezerv satışı yaparsa) cari açık ve sermaye çıkışını finanse eden fonlar rezervlerden sağlanır; denklem dengelenmez ise kalan fark NHN’ de ters işaretli çıkar. Yani NHN negatif ve büyükse genellikle kayıt dışı döviz çıkışı vardır, rezervler aynı dönemde düşebilir.

     Pratikte Türkiye’de nasıl bir uygulama söz konusu?

     TCMB rezerv satışları cari açık ile sermaye çıkışını finanse ettiği dönemlerde cari açığın bir kısmı rezervlerden kalanı ise NHN kalemi üzerinden ‘’kaynağı belirsiz para’’ ile kapanır.

     2022 yılı Ocak-Temmuz dönemi 36.7 milyar dolar cari açık; 7.9 milyar dolar rezerv harcaması, 24.4 milyar dolar NHN kalemi ile finansmanı; yani cari açığın büyük kısmı kayıt dışı para ve rezerv ile karşılanmıştır. Aynı yol Şubat 2026 yılında da tekrarlanmıştır; Jeopolitik risk öncesi (ABD-İsrail ile İran’ın savaşı) rezervlerden 10.63 milyar dolar düşüş ve NHN kaleminden de 6.5 milyar dolar çıkış görülmüştür.

     Bu ilişkinin ekonomik anlamı nedir?

. NHN negatif+ rezerv düşüşü: Kayıt dışı rezerv çıkışı artıyor; TCMB rezerv satışı ile piyasa likiditesini destekliyor.

. NHN pozitif + rezerv artışı:  Kayıt dışı rezerv girişi var; TCMB rezerv biriktiriyor.

. NHN büyük ve sürekli negatif: Ödemeler dengesi zayıflıyor; rezervler üzerinden telafi edilmeye çalışılıyor.

    Bu ilişkiye göre NHN pozitif büyüyorsa (kayıt dışı giriş) gereğince rezervler genelde artar. Türkiye’de cari açık ve sermaye çıkışının kayıt dışı para ve rezerv üzerinden finanse edildiğini göstermektedir.

     Son yıllarda NHN ağırlığının artması, kayıt dışı döviz akımlarının büyümesi ve ölçüm/ kayıt sisteminin bu akışları yakalayamaması sonucu gerçekleşmiştir.

     Türkiye için NHN 1984-2022 dönemlerinde 1.3 milyar dolar fazla verdi; 2018’de 21.08 milyar dolar fazlalık ile rekor seviyeye ulaştı. Son yıllarda NHN yüksek hacimli inişler ve çıkışlar sergiliyor; bu durumda kamuoyunda tartışmalara neden oluyor.

     NHN kaleminin sık görüldüğü bir ekonomide yatırımcı açısından nasıl bir etki yaratır?

     Yatırımcı açısından genelde öngörülebilirlik ve kayıt dışı sermaye akışı riski anlamına gelir. Çünkü bu kalem, kaynağı tam olarak izlenemeyen döviz-giriş çıkışları işaret eder; yatırımcı da bunu veri kalitesi ve finansal şeffaflık konusunda zayıflık olarak değerlendirir.

     Yatırımcı bu süreci nasıl okur?

     NHN’ın sık ve büyük olarak dalgalanma seyri; ‘’ ödemeler dengesi anlatıldığı kadar temiz değil!’’ algısı oluşturur.  Bu durumda kur rejimi, rezerv kalitesi ve dış finansman bileşeni hakkında soru işaretleri meydana getirir. Yatırımcı özellikle portföy ve kısa vadeli sermaye yatırımında, verinin arkasındaki gerçek döviz hareketini tam göremediği için temkinli davranır.

     Ayrıca güven ve risk primini nasıl etkiler?

     NHN’ın sık görüldüğü ekonomik sistemde risk primi yükselme eğilimi gösterir; çünkü yatırımcı’’ kaynağı belirsiz girişler-çıkışlar’’ nedeniyle kur, likidite ve geri ödeme kapasitesini daha belirsiz algılar. NHN’ın uzun süre negatif seyretmesi ayrıca kayıt dışı, döviz çıkışı, kaçak sermaye ya da istatiksel uyumsuzluk ihtimalini güçlendirir; bu durumda güven zayıflar; uzun vadeli sermaye yerine daha kısa vadeli ve fırsatçı akımlar ağırlık kazanabilir!

    Sonuç itibariyle yatırımcı açısından NHN’ın sık görülmesi; ‘’ekonomide görünmeyen para hareketleri var’’ mesajının alınmasıdır; bu da şeffaflık, veri güvenliği ve rezerv kalitesi için dikkatli olmayı gerektirir. İstenen durum; NHN’ın küçük ve istikrarlı kalmasıdır; çünkü o zaman ödemeler dengesi daha gerçekçi okunabilir ya da değerlendirilebilir.